Anıtsal kapılar, mimarinin etkileyici birer örneği olarak karşımıza çıkar. Bu kapılar, sadece işlevsel birer giriş değil, aynı zamanda kültürel ve tarihi değerleri yansıtan sanatsal yapılar olarak da önem taşır. Zengin süslemeleri, kullanılan malzemeler ve tasarımlarıyla dikkat çekerler. Bu kapılar, geçmişin izlerini günümüze taşırken, mimarinin estetik boyutunu da gözler önüne serer.

Anıtsal kapıların mimari özellikleri şu şekilde incelenebilir:

• Taç kapı. Anıtsal binalarda cephelerin en süslü kısmını meydana getiren büyük ve gösterişli kapılardır. Genellikle 12.-14. yüzyıl yapılarında "taç kapı", Osmanlı yapılarında ise "cümle kapısı" terimi kullanılır.
• Geometrik düzen. Taç kapılarda bulunan geometrik düzen, birbirine geçme tarzında örülen düğümler ve şeritlerden oluşur. Bu düğümler, kemeri tepe kısmında bir ilmikle bağlanır.
• Süsleme. Yoğun süsleme, yazı kuşakları ve küçük mimari öğeler bulunan taç kapı, adeta bir açık hava heykeli görünümündedir.
• Malzeme. Anıtsal giriş kapıları, mermer ve düzgün kesme taş malzemeden inşa edilmiştir.
• Giriş açıklığı. Basık kemerli bir giriş açıklığına sahiptir.
• Süslemeler. Girişin her iki yanında yer alan sütunceler, örgü motifleri ve bitkisel süslemelerle bezenmiştir.
• Üst bölüm. Üst bölüm, sivri kemerli bir alınlıkla sonlanır ve burada beşer satırlık iki kitabe yer alır.

Ayrıca, Orta Çağ Avrupa mimarlığında Gotik katedrallerin teslisi simgeleyen üç yüzlü kapıları, sivri kemerleri ve figürlü kabartmalarla süslenmiş cümle kapısı niteliğindedir.